🧩 Psikolojik Bozukluklar

Kaynak: “Psikolojik Bozukluklar” ders sunumu + DSM-5 Değişiklikleri metni

Anormallik–normallik ölçütleri, sınıflandırma ve DSM, akıl hastalıklarına yaklaşımlar, ⭐ anksiyete ve ⭐ mizaç bozuklukları, şizofreni, kişilik bozuklukları, kimlik çözülmesi ve hukuki delilik.

Bir bakışta: Bir davranışın “anormal” olup olmadığı dört ölçütle değerlendirilir: toplumsal sapma, istatistiksel sapma, davranış uyumsuzluğu, kişisel sıkıntı. DSM bozuklukları sınıflandırır. Akıl hastalıklarına farklı yaklaşımlar (tıbbi, psikanalitik, davranışsal, bilişsel, kültürel, duyarlılık-stres) vardır. ⭐ Hocanın klasik adayları: anksiyete bozuklukları ve mizaç bozukluklarındaki hastalıklar.

1. Anormalliğin Tanımı — 4 Ölçüt

Belirtilerin anormallik oluşturup oluşturmadığını anlamak için sinyal, belirti ve öznel kriterlere bakılır. Önerilen başlıca ölçütler:

Ölçüt	Açıklama
Toplumsal ölçütlerden sapma	Her toplumun onaylanan davranışa dair normları vardır; bu normlardan dikkat çekici sapma anormal sayılır. Kültürel görecelik: bir toplumun ölçütü başkasına dayatılmaz; ölçütler topluma ve zamana göre değişir.
İstatistiksel ölçütlerden sapma	Anormal = “normdan ayrılmış”. Ortalama değerlerin dışında kalanlar sapmış sayılır. Ama bu tanıma göre aşırı zeki/mutlu kişiler de anormal sınıflanabilir (zayıf yön).
Davranış uyumsuzluğu	Davranış uyumsuzsa, kişi ya da toplum üzerinde ters etki yaratıyorsa anormaldir. Kimi sapkın davranış kişiyi, kimi tüm toplumu etkiler.
Kişisel sıkıntı	Öznel sıkıntı (endişe, üzüntü, uykusuzluk, ağrı…). Bazen anormalliğin tek belirtisidir; davranış dışarıdan normal görünebilir.

🎯 Hoca buradan sorabilir

“Aşırı zeki ve mutlu kişiler de anormal sayılabilir” eleştirisi hangi ölçüte aittir? → İstatistiksel ölçütlerden sapma. Kültürel görecelik ise toplumsal ölçüt ile ilgilidir.

2. Normallik Nedir? — 5 Özellik

Normalliği tanımlamak anormallikten daha zordur; aşağıdaki ölçütler kesin ayrım değil, normal kişide daha fazla bulunan özelliklerdir:

1. Gerçeğin uygun algılanması: Kendini ve çevreyi gerçekçi değerlendirir, aşırı uçlara kaçmaz.
2. Davranış üzerinde gönüllü denetim: Dürtülerini frenleyebilir; norma uymama kendi gönüllü kararıdır.
3. Özgüven ve benimseme: Özgüveninin bilincindedir, başkaları karşısında rahattır.
4. Sevgi ilişkileri kurma: Yakın ve doyumlu ilişkiler kurar; aşırı talep/kaçınma yoktur.
5. Üretkenlik: Yeteneklerini üretken etkinliğe yöneltir; enerjik ve aktiftir.

3. Anormal Davranışın Sınıflandırılması & DSM

Bazı anormal davranışlar geçici (strese bağlı), bazıları kroniktir. Sınıflandırmanın artı/eksileri vardır:

Avantajlar	Dezavantajlar
Benzer davranışa göre gruplama nedenleri açığa çıkarabilir; tanı etiketi hızlı/doğru bilgi sağlar; tedaviye karar kolaylaşır.	Etiketleme vakanın benzersiz özelliklerini gözden kaçırır; etiket davranışın açıklaması değildir (nasıl ortaya çıktığını/sürdüğünü söylemez).

DSM = Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Akıl Hastalıklarının Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı). Başlıca iki klasik kategori:

Nevroz	Psikoz
Nadiren hastaneyi gerektiren; anksiyete, mutsuzluk, uyumsuz davranış ile karakterize daha hafif grup.	Daha ciddi; düşünce ve davranış öyle bozulur ki gerçeklikle bağlantı kopar, gündelik yaşamla baş edilemez, hastane gerekebilir.

DSM-5 tanı kategorileri arasında nörogelişimsel bozukluklar, şizofreni spektrumu, bipolar, anksiyete bozuklukları, obsesif-kompulsif, travma-stresör, dissosiyatif, beslenme-yeme, kişilik bozuklukları ve madde bağımlılığı gibi başlıklar yer alır. Tanımlamada kültürlerarası farklar olabilir.

4. Akıl Hastalıklarına Yaklaşımlar

Yaklaşım	Ana fikir
Tıbbi / hastalık modeli	Akıl hastalıkları beyin rahatsızlıklarından kaynaklanır (biyolojik). Genetik anomaliler aranır; tedavide ilaç kullanılır.
Psikanalitik	Erken çocukluktan gelen bilinçdışı çatışmalar, bastırılan dürtüler ve bunlarla baş etme savunma mekanizmaları. Çatışmanın farkındalığa taşınması bozukluğu hafifletir.
Davranışsal	Korkular belli durumlara koşullanmıştır; pekiştirme uygunsuz davranışı sürdürür. Davranışlar öğrenilir (öğrenme kuramı).
Bilişsel	Bozukluk bilişsel süreçlerdeki aksaklıktan kaynaklanır; bilinçli zihinsel süreçler değiştirilerek hafifletilir.
Kültürel / sosyolojik	Bozukluk beyin/zihinden çok sosyal ortamdan kaynaklanır; çevredeki sıkıntılar incelenir.
Duyarlılık-stres modeli	Bir kişiyi hastalığa duyarlı kılan eğilim ile karşılaştığı stres arasındaki etkileşim. Anahtar: hem duyarlılık hem stres gereklidir.

5. ⭐ Anksiyete Bozuklukları ⭐ Klasik Soru Adayı

Anksiyete bozuklukları, anksiyetenin ya ana belirti olduğu ya da kişinin uygunsuz davranışları denetlemeye kalkışmasıyla yaşadığı bir grup bozukluktur. Hoca buradaki hastalıkları ayrıntılı isteyebilir.

a) Genelleşmiş Anksiyete Bozukluğu

Kişi sürekli gerilim ve dehşet duygusuyla yaşar. Gevşeyememe, uyku bozukluğu, bitkinlik, baş ağrısı/dönmesi, hızlı kalp atışı en sık yakınmalardır. Potansiyel problemler karşısında sürekli endişe, odaklanma ve karar almada zorluk görülür. Kişi karar aldığında aldığı karar bile yeni bir endişe kaynağı olur.

b) Panik Bozukluğu & Agorafobi

Panik atak: ağır ve şiddetli dehşet hissi; otonom sinir sisteminin sempatik bölümü devrededir.
Ataklar yaygınlaşıp kişi atak geçirmekten endişelenmeye başlayınca panik bozukluğu tanısı konur.
Panik bozukluğu yaşayanların yarıya yakını agorafobi geliştirir: sıkışıp kalınacak ya da yardım alınamayacak yerlerden korkma ve kaçınma. En çok korkulan durum panik atak geçirmektir.
Kalıtsal yatkınlık vardır; aşırı “savaş ya da kaç” tepkisi görülür (limbik sistem + serotonin eksikliği). Bilişsel yaklaşıma göre kaçınma davranışı anksiyeteyi azalttıkça güçlenir, mekânsal sınırlamalar başlar.

c) Fobiler

Çoğu insanın tehlikeli bulmadığı uyarana/duruma karşı şiddetli korku. Kişi korkusunun akıl dışı olduğunu kabul eder ama anksiyete sürer; ancak kaçınınca hafifler. Gündelik yaşamı ciddi etkilemedikçe bozukluk sayılmaz. DSM’de üç grup:

Tür	Açıklama
Basit (özgül) fobi	Belirli bir nesne, hayvan ya da durumdan korku. Kişi diğer açılardan normaldir.
Sosyal fobi	Sosyal ortamda aşırı güvensizlik ve utanma korkusu. Başkalarının değerlendirme ihtimali olan durumlardan kaçınır.
Agorafobi	Kaçışın zor olduğu ortamlardan korku (panik atakla ilişkili).

d) Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB)

Obsesyon (saplantı): istenmeyen, anksiyete yaratan düşünce/imge/itkilerin ısrarla zihni işgal etmesi.
Kompülsiyon (zorlanım): anksiyeteyi azaltan eylem/ritüelleri yapmak için karşı koyulmaz dürtü. En temel ikisi: yıkamak ve kontrol etmek.
En önemli özellik denetimin kaybedilmesidir. Kişi saçma olduğunu bilse de bastıramaz; direndiğinde anksiyete artar, eylemi yapınca azalır.
Genel tema kuşkudur; kişi kendi yargılarına güvenmez. Genelde erken yaşta başlar, tedavi edilmezse kronikleşir. Beyinde serotonin yetersizliği görülür.

🎯 Hoca buradan sorabilir

Obsesyon ↔ Kompülsiyon: Obsesyon = düşünce (saplantı), Kompülsiyon = eylem (zorlanım). OKB hem ağır anksiyete içermesi açısından fobik bozukluklarla ilişkilidir; ama fobikler korkuları hakkında nadiren derin düşünür ve ritüel yapmaz.

6. ⭐ Mizaç (Duygudurum) Bozuklukları ⭐ Klasik Soru Adayı

Kişi çökkün (depresif) ya da aşırı coşkulu (mani) bir durumda olabilir. İki grup: ① manik epizot olmaksızın depresif bozukluklar, ② depresyon ile coşku arasında gidip gelen iki kutuplu (bipolar) bozukluklar.

Depresyon

Üzgünlük, uyuşukluk, anhedoni (en neşeli durumda bile sevinç yaşayamama), dikkat/odaklanmada bozulma, günlük işlevlerde zorluk.
Emosyonel, fiziksel ve bilişsel alanda sıkıntı; intihar düşünceleri eşlik edebilir. Bilişsel belirtiler: değersizlik, vicdan azabı, umutsuzluk. Güdülenme çok düşük.
Fiziksel belirtiler: iştah değişimi, uyku bozukluğu, yorgunluk, enerji kaybı. Dikkat dış olaylardan çok iç olaylara dönüktür. Tanı için tüm belirtilerin bulunması gerekmez.

İki Kutuplu (Bipolar / Manik Depresyon) Bozukluk

Kişi hem depresyon hem mani yaşar. Manik epizot: enerjik, coşkulu, özgüven dolu, baskılı konuşma, azalmış uyku gereksinimi, aktiviteden aktiviteye koşturma, büyük planlar, dürtüsellik (özellikle cinsellikte tehlikeli seçimler), saldırganlaşma. Görece daha az rastlanır, daha erken yaşta başlar ve ailede görülmesi daha olasıdır.

Mizaç Bozukluklarına Yaklaşımlar

Yaklaşım	Açıklama
Biyolojik	Özellikle çift uçlu bozukluk geliştirme eğilimi kalıtsaldır. Nörotransmiter salınım/geri alınımında bozukluk; depresif kişilerde norepinefrin ve serotonin alıcıları etkili çalışmaz.
Bilişsel	Depresyon, bilişsel çarpıtmaların sonucu; olayların olumsuz/çaresiz yorumlanması. Aaron Beck – Bilişsel Üçlü: kişinin (1) benliğine, (2) o anki deneyimine, (3) geleceğine dair olumsuz düşünceleri. Düşünce hataları: aşırı genelleştirme, seçici soyutlama, abartma-küçümseme, kişiselleştirme, keyfi sonuç çıkarma.
Psikanalitik	Depresyon bir kayıp sonrası tepkisi; erken dönem kayıplarını tetikler. Kişi öfkesini içe yöneltir ve kendini suçlar. Öz saygı kaynağı içsel değil dışsaldır.

🎯 Hoca buradan sorabilir

Beck’in bilişsel üçlüsü (benlik–deneyim–gelecek) ve anhedoni kavramı klasik için çok güçlü. Psikanalitik yaklaşımda depresyonun “içe yöneltilmiş öfke” olarak yorumlandığını unutma.

7. Şizofreni

Kişiliğin bölünmüş, duygu ve algının çarpıtılmış, duyguların körleşmiş olduğu ağır bir psikopatolojidir. Nüfusun ~%1’inde görülür (cinsiyet farkı yok), geç ergenlik/erken erişkinlikte başlar.

Belirtiler

Düşünce/dikkat: laf salatası, gevşek çağrışım; delüzyon (sanrı – en yaygın: kontrol, zulüm, büyüklük; zulüm sanrılı kişi = paranoid).
Algı: en dramatik ve yaygın olan halüsinasyon (yeterli dış uyaran olmadan işitsel/görsel duyusal deneyim).
Duygulanım: normal duygusal tepki gösterememe, içe kapanıklık.
Motor & işlev: tuhaf motor etkinlik, katatoni; gündelik rutinlerde (okul, iş, hijyen) ciddi bozulma.

Tipleri

Tip	Özellik
Paranoid	Düşünce içeriğinde bozukluk; hezeyan/işitsel halüsinasyon. Geç yaşta, yavaş başlar.
Dezorganize	Düşünce biçimi ve harekette dezorganizasyon; sığ/uygunsuz affekt. Genç yaşta, akut; en ağır gidişli tip.
Katatonik	Donakalım; hareketsizlik, negativizm, balmumu esnekliği, stereotipik hareketler. 15–25 yaş, birden başlar.
Ayrışmamış	Şizofreni belirtileri var ama paranoid/dezorganize/katatonik kriterlerini karşılamaz.
Rezidüel	Tekrarlamalardan sonra çoğunlukla negatif semptomların (duygu küntlüğü, ilgisizlik, içe çekilme) baskın olduğu kronik tip.

Nedenler: Genetik büyük rol oynar (~%81 kalıtılabilirlik, çevre ~%11). Dopaminerjik sistem düzensizliği, yüksek nüfus yoğunluğu, düşük sosyoekonomik konum ve toplumsal dışlanma riski artırır.

8. Kişilik Bozuklukları

Kronik, sabit ve uyumsuz algılama/düşünme/davranma biçimidir; stresle baş etmenin olgun olmayan yollarıdır. DSM-5’te en az iki alanı etkiler: biliş, duygulanım, kişilerarası işlevsellik, dürtü denetimi. APA üç küme, 10 bozukluk tanımlar:

Küme	Özellik	Bozukluklar
A	Tuhaf / alışılmamış	Paranoid, Şizoid, Şizotipal
B	Hareketli / kararsız	Antisosyal, Narsistik, Histriyonik, Borderline (sınırda)
C	Endişeli / korkan	Çekingen, Bağımlı, Obsesif-Kompulsif

Antisosyal Kişilik Bozukluğu (AKB)

Toplumsal normları ihlal eden sorumsuz/kanuna aykırı davranış kalıbı. Sorumluluk, ahlak, eş duyum (empati) çok azdır. Kolay yalan söyler, heyecan arar, cezayla davranışını değiştirmez; çekici ve manipülatiftir. Erkeklerde daha yaygındır. Nedenler: düşük serotonin (dürtüsellik), nöropsikolojik sorunlar, düşük kaliteli bakım.

Sınırda (Borderline) Kişilik Bozukluğu (SKB)

Esas özelliği istikrarsızlıktır: ilişkilerde, ruh halinde ve kendini algılamada aşırı çeşitlilik. 1980’de DSM’ye eklendi. Ağır depresyon/anksiyete krizleri, belirsiz öfke nöbetleri; benlik kavramı istikrarsızdır. İyi-kötüyü bütünleştiremezler (her şey ya iyi ya kötü). Kadınlarda daha sık; ilkel savunma mekanizmaları, erken dönemde terk/ayrışma temaları.

9. Kimlik Çözülmesi Bozukluğu (Çoklu Kişilik)

Tek bir kişide davranışı kontrol eden iki veya daha çok ayrı kimlik bulunması. Her kimliğin kendi adı, yaşı, hatıraları olabilir; esas kimliğin diğerlerinden genelde haberi yoktur. Açıklanamayan amnezi belirti olabilir. Çoğu vaka çocuklukta fiziksel/cinsel istismar bildirir: çocuk acı verici anıyı bilinçte ayrıştırarak kendini korur; çözülme kalıcılaşırsa ayrı kimliklere yol açar. Güçlü kendi kendini hipnoz eğilimi rol oynar. Nadirdir.

10. Hukuki Savunma Olarak Delilik

M’Naghten İlkesi (1843): Davalı, davranış sırasında ne yaptığını bilmiyorsa ya da yaptığının yanlış olduğunu kavrayamayacak kadar ağır rahatsızsa suçlu bulunmayabilir. Kişi, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını kavrama ve davranışını yönlendirme yetisine sahipse cezai sorumluluğu vardır.

11. Ek: Madde Kullanım Bozuklukları & DSM-5 Değişiklikleri

Test için yardımcı kavramlar (DSM-5 Değişiklikleri metni):

DSM-IV’teki “kötüye kullanım” ve “bağımlılık” ayrımı kaldırıldı; tek başlık: madde kullanım bozukluğu.
Aşerme (craving) tanı ölçütlerine eklendi; “yasal sorunlar” ölçütü çıkarıldı.
Şiddet derecelendirmesi: ağır olmayan (2-3 belirti), orta (4-5), ağır (6+). Toplam 11 A ölçütü.
“Madde ile ilişkili ve bağımlılık yapıcı bozukluklar” başlığına madde-dışı olarak kumar oynama bozukluğu eklendi; “internet oyunu oynama” ileri çalışma gerektiren bir not olarak yer aldı.